بسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اَللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلى آبائِهِ فی هذِهِ السّاعَةِ وَفی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَلیلاً وَعَیْناً حَتّى تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً برَحْمَتِک یا أَرْحَمَ الرّاحِمین
  دوشنبه 3 اردیبهشت 1397
بروز شده: 3 اردیبهشت 1397
 
  کد خبر: 6346       تاریخ انتشار: 17 دی 1396 - 19 ربيع الثاني 1439









 









 

سلسله جلسات علمی ـ فکری حجت الاسلام والمسلمین سید حسین شیرازی (جلسه سی ام)


«دانش، قرین با جدال درونی، تن دادن به خستگی و ترس و نگرانی»
 
در روز پنج شنبه 2 ربیع الثانی 1439ق (1396/9/30) جلسه سی ام از سلسله جلسات علمی ـ فکری حجت الاسلام والمسلمین سید حسین شیرازی با حضور علما، فضلا و اعضای دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی شیرازی دام ظله برگزار شد.
 
در این جلسه حجت الاسلام والمسلمین شیرازی به مباحثی در زمینه ی «دانش، قرین با جدال درونی، تن دادن به خستگی و ترس و نگرانی» پرداختند که به صورت چکیده به بخشی از بیانات ایشان اشاره می گردد.
 
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین وصلی الله علی محمد وعترته الطیبین الطاهرین ولعنة الله علی أعدائهم إلی یوم الدین
 
ـ خدای متعال در آغاز وحی خود به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَرَبُّکَ الأَکْرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنْسَانَ مَا لَمْ یعْلَمْ؛ بخوان به نام پروردگارت که آفرید * انسان را از علق آفرید * بخوان و پروردگار تو کریم ترین [کریمان] است * همان کسی که به وسیله ی قلم آموخت * آنچه را که انسان نمی دانست [به تدریج به او] آموخت» (علق/1ـ5).

ـ نیز می فرماید: «وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ کَذَلِکَ إِنَّمَا یخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ؛ و از مردمان و جانوران و دام ها که رنگ هایشان همان گونه که مختلف است [پدید آوردیم]، از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می ترسند، آری خدا ارجمند آمرزنده است» (فاطر/28).

این جا قاعده ی: «حکمِ بر وصف، نشانگر و بیانگر علیت است» را باید لحاظ داشت.

ـ در حدیث قدسی آمده است: «لیس العلم بکثرة التعلیم والتعلّم، إنما العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء؛ علم و دانش به فراوانی تعلیم و تعلم نیست، بلکه نوری است که هرکه را خدا خواهد آن را در قلب او قرار می دهد».

همچنین خدای سبحان فرموده است: «وَمَنْ لَمْ یجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ؛ و خدا به هرکس نوری نداده باشد او را هیچ نوری نخواهد بود»(نور/40).

ـ معرفت (علم) برترین، عالی ترین و ارجمندترین وظایفِ عقلی انسان است و در عین حال دست یافتن به آن برای انسان در حدّ ناممکن، پیچیده ترین مدرکات و تکلّف بارترین تمام ممکنات است. همچنین «اطلاعات» (دانسته ها) بی مقدارترین و بی ارزش ترین فعالیت و تلاش عقلیِ انسان می باشد، اما با این توصیف ها، تنها واژه ای است که انسان را از بی شمار آفریدگان الهی متمایز می کند و باز می شناساند.

ـ اطلاعات (دانسته ها) مجرد طرح و نقاشی و مجموعه معلومات ـ همچنین مجرد طرح ها و نقاشی هایی است که انواع هنر و ابداع و زیبایی در تابلوی هنری عقلی (خیالی) دربرداشته باشد، اگر از رهگذر عملیات بسیار دقیقی نتوان به مرحله ی معرفت و دانش رسید، همچنان بی فایده است، چراکه غرض از آفرینش عقل و وظایف آن غیر از این نیست و ماندن در این حدّ با غرض از آفرینش عقل مغایرت دارد، بلکه صرف دانسته سبب و عامل اصلی بایکوت معرفت، ناکارآمد و پوشالی ساختنِ آن است.

ـ دانسته در ظرف عقل به منزله ی نطفه در رحم و بذر در خاکِ حاصل خیز می باشد و علم در همین ظرف و پیمانه در حکم نوزاد و میوه و محصول آن است.

ـ زیبایی تابلوی هنریِ مبتکرانه در مرحله ی اول به واقعیتِ عمیق و اندیشه ی منحصر به فردی بر می گردد که تمام آن تابلوها را به اندیشه الهام می کند. بنابراین نوآوری و ابتکار از چند جهت به دانش ارتباط ندارد، مانند:

1. عدد؛

2. تعدیلاتی که انسان در آن به وجود می آورد؛

3. چگونگیِ آن از نظر ارزشمندی یا بی مقداری؛

4. نادر یا فراوان بودن آن؛

5. آسان و سطحی بودنِ آن یا ترکیبِ آن با امثالشان.

لذا اطلاعات عالی، در رتبه ی معرفت می باشد.

ـ هر اطلاعاتی که در وجود هست شایستگی آن را دارد در سلسله قیاس منطق قرار بگیرد و اطلاعات دوم، سوم و... نیز در پی داشته باشد. این اطلاعات ممکن است که در راستای استنباط قواعد کلی در عرصه های گوناگون قرار گیرد، ولکن یک انبار بزرگِ اطلاعات پراکنده و اشتیاق یافته برای تولید یک دانش هم مفید نخواهد بود، بلکه تلاش برای نتیجه گرفتن از اطلاعات پراکنده بدون سعی برای آماده ساختن و همسان کردن آن به شیوه ای فوق العاده دقیق و نظام مند، بزرگ ترین و برجسته ترین عامل فریب عقل و در افتادن به ورطه ی سرگردانی و سرگشتگی های بزرگ می انجامد که به خود آمدن انسان و درک شرایط را برای او محال می سازد که در اصطلاح «جهل مرکّب» خوانده می شود.

ـ فعالیت و عملیاتِ رساندنِ اطلاعات به مرحله و سطح دانش بر سه رکن استوار است:

1) ارهاص (چانه زنی و جدال درونی)؛

2) تحمل سختی ها؛

3) رُهاب (هراس از بلندی) که در علم روان شناسی بیان شده است.

رکن اول: ارهاص است و آن فعالیتی است که در چارچوب زمینه سازی مقدمات و راهکار هماهنگ کننده و تدریجیِ تراتبی و برنامه ریزی محکم استوار می باشد. از این رو دانش از راه اندیشه به سامان می رسد و اطلاعات راهی است به سوی اندیشیدن.

ـ زمینه سازی مقدمات در قالب ده مرحله به شرح زیر ممکن است:

1. به وجود آمدن و کینونیت از عمق حقیقت می باشد؛

2. انتقال یافتن به ذهن؛

3. ذهن، آن را درک کند و بشناسد؛

4. ذهن از طریق پذیرفتن آن و در چارچوب فهمی عمیق با آن تفاعل داشته باشد؛

5. متمایز کردن آن و درک هر چیزی که آن را از امثال آن متمایز می کند؛

6. آن را تحت عنوان های همگون قرار دهد؛

7. آن را در چارچوب قیاس، ارزش گذاری کند، به دیگر معنا آن را میزان سنجه قرار دهد؛

8. کوشش برای تعدیل تحول آن به مفاهیم عقلی صورت پذیرد؛

9. هماهنگ ساختن آن با دیگر مدرکاتِ اندوخته شده، خواه به مرحله ی ارزشیابی رسیده خواه در مرحله ی ادراک مانده باشد؛

10. استنباط مفاهیمِ جوهری و ماهوی از مسیر این هماهنگ سازی است.

ـ سیستم آموزشیِ آکادمیک در تمام مراحلِ ابتدایی تا تحصیلات عالیه بر مفهومِ تدریجی و تراتبیِ انبوهی استوار است که ابزار هماهنگ کننده ی غیر خلاق می تراود و به طور پیاپی و مداوم آن را تحمیل می کند به گونه ای که دانش آموزان، محصلان و دانشجویان مبتکر و صاحب خلاقیت، خود را هرج و مرج طلبِ نظم گریز می پندارد. بنابراین، سیسم آموزشی به جهت طبیعتِ تراتبی خود چونان تیر خلاصی است که بر پیکرِ تمام گونه های ابتکار و نوآوری می نشیند و البته این «شری است که از آن گریزی نیست».

ـ در عبارت «معرفت و دانش طریقه ی اندیشیدن و اطلاعات، راه اندیشه است» ده تأمل و درنگ وجود دارد:

1. دانش زندگی می سازد و اطلاعات تابع قضا و قدر است؛

2. دانش زندگی را می کاود و در می نوردد تا رهاوردی داشته باشد، ولی اطلاعات عامل پرهیز و دوری جستن از زیان هاست؛

3. دانش بسیج همه ی توانمندی ها و به کار گرفتن آن برای تحققِ دستاوردهاست، ولی اطلاعات صرفاً تمایل، شهوات و زندگیِ رویایی است؛

4. دانش بر فرصت ها و حجم و پدید آوردن آن متمرکز است، اما اطلاعات بر موانع و گردنه ها و به وجود آوردن و مهار کردن آن استوار است؛

5. دانش بر گزینه و جایگزین ها استوار است، اما اطلاعات تسلیم تحمیل های زندگی می باشد؛

6. علی رغم تمام موانع، دانش به طور مطلق پیشگام است، ولی با وجود فراهم بودن فرصت ها، اطلاعات ناکارآمد است؛

7. معرفت و دانش، بی نیازی نامحدود است و اطلاعات، فقر مطلق است؛

8. دانش حقیقت است و اطلاعات مجموعه نظریه می باشد؛

9. دانش، ثروت و رفاه است و اطلاعات فقر و بی نوایی و مستمندی است؛

10. آن دسته از مردم که انبوهی از اطلاعات دارند بسیار فراوانند، ولی مردم صاحبِ دانش سخت اندک هستند. کسانی که از اندک دانش و معرفت برخوردارند زیاد هستند و نابرخورداران از آن توده ی مردم می باشند.

رکن دوم، خود فرسودن و به تحمل سختی انداختن است، بدین معنا که باید تلاش سخت و بی امان داشت و از خستگی نهراسید و در تعامل با اطلاعات دریافتی، سختی ها و فشارها را بر خود هموار کرد.

ـ اطلاعات را مصدر مشکلات و رنج های خود ساز و آن را به گونه ای به منبعی پر فیض و ترواش بدل کن و مبادا این اطلاعات در تو غرور و شادمانی و سرخوشی و احساس آرامش به وجود آورد و تو را کامیاب سازد، زیرا این فرایند، فاجعه ی دانش است و اجازه نمی دهد که اطلاعات در ذهن جا بگیرد، لذا آن را به تدریج از بین می برد. در مقابل، سختی ها در این راه فرصت می دهد که اطلاعات پختگی یابد و استقرار بگیرد.

ـ خواجه نصیر الدین طوسی داستانی معروف دارد و آن این است که وقتی در تحقیقات و پژوهش های خود به کشف مطلبی نایل می شد، سرخوشیِ فوق العاده ای به او دست می داد، آن گاه به بیابان می رفت و فریاد بر می آورد: «کجایند شاهان و شاهزادگان تا این لذت را درک کنند».

ـ رکن سوم، هراس است. مهم ترین منبع ترس و هراسِ عقلانیِ ستوده و همگرا با فعالیت عقلی، معرفت و دانش است، بلکه قرآن کریم آن را منبعی منحصر و بی مانند می داند، آن جا که می فرماید: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ؛ از بندگان تنها دانایانند که از او (خدا) می ترسند» (فاطر/28).

بنابراین، اطلاعات گوناگون و پراکنده ای که نادانان و کم هوشان از آن برخوردارند، اگرچه مفاهیم ترس و هراس را در آنان پدید می آورد، اما با قراردادها و قواعد عقل و عاقلان سازگاری ندارد.
 
صفحه اصلی نسخه مناسب چاپ ارسال به دوستان ذخیره نشانی
فرستنده Email
نظر شما
کد امنیتی
 

نظرات کاربران: (0 نظر)
 
 
به اهتمام مؤسسه فرهنگی رسول اکرم صلی الله علیه و آله
بیت مرجع عالیقدر: قم مقدس، خيابان انقلاب، كوچه 6
Powered by: Parseh ITG